Wybuch wojny rosyjsko-ukraińskiej doprowadził do zmiany postrzegania Polski na arenie międzynarodowej jako państwa położonego w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru działań zbrojnych. Choć pojęcie „kraju przyfrontowego” nie zostało jednoznacznie zdefiniowane w polskim porządku prawnym, jego znaczenie można wywieść z całokształtu regulacji odnoszących się do bezpieczeństwa państwa, obronności oraz zarządzania kryzysowego.

Ze względu na swoje położenie Polska pozostaje w większym stopniu narażona na różnorodne zagrożenia, co znajduje odzwierciedlenie w nasilonej aktywności legislacyjnej w obszarze bezpieczeństwa i obrony. Z perspektywy gospodarczej oznacza to, że przedsiębiorcy prowadzący działalność na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności podmioty z sektorów przemysłowego, energetycznego, logistycznego oraz technologicznego, mogą zostać objęci szczególnymi obowiązkami publicznoprawnymi, ograniczeniami regulacyjnymi lub wzmocnionym nadzorem państwowym. Zakres takich ingerencji może być istotnie szerszy niż w przypadku przedsiębiorców funkcjonujących w państwach oddalonych od strefy konfliktu.

Stany nadzwyczajne a ograniczenie działalności gospodarczej

Podejmowanie, wykonywanie oraz zakończenie działalności gospodarczej jest co do zasady wolne dla każdego, na równych prawach, co stanowi jeden z fundamentalnych elementów ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej. Zasada ta została wyrażona w art. 2 ustawy – Prawo przedsiębiorców. Nie ma ona jednak charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniom przewidzianym w obowiązujących przepisach prawa.

Podstawowe znaczenie dla dopuszczalności ingerencji państwa w sferę działalności gospodarczej mają przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustaw szczególnych regulujących funkcjonowanie państwa w warunkach stanów nadzwyczajnych. Zagadnienie to zostało ujęte w Rozdziale XI Konstytucji RP („Stany nadzwyczajne”), który określa konstytucyjne ramy wprowadzania oraz funkcjonowania stanu wojennego, stanu wyjątkowego oraz stanu klęski żywiołowej.

Przykładowo, ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym, w art. 21 ust. 1 przewiduje możliwość wprowadzenia ograniczeń wolności działalności gospodarczej. Ograniczenia te mogą polegać m.in. na reglamentacji dostępu do określonych towarów, nakazaniu okresowego zaniechania prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju albo ustanowieniu obowiązku uzyskania zezwolenia na rozpoczęcie działalności gospodarczej określonego rodzaju.

Dla przedsiębiorstw przemysłowych regulacje te oznaczają realne ryzyko przejściowego ograniczenia lub zakłócenia działalności operacyjnej, w tym zmniejszenia mocy produkcyjnych, opóźnień lub wstrzymania realizacji zamówień oraz niewykonania zobowiązań umownych. W konsekwencji może to prowadzić do powstawania sporów związanych z odpowiedzialnością kontraktową za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umów.

Obowiązki przedsiębiorców wynikające z ustawy o obronie Ojczyzny

Kluczowym aktem prawnym regulującym obowiązki przedsiębiorców w warunkach zagrożenia bezpieczeństwa państwa jest ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Ustawa ta kompleksowo określa zasady funkcjonowania systemu obronnego państwa, w tym zakres zaangażowania podmiotów gospodarczych w realizację zadań obronnych.

Szczególne znaczenie mają przepisy dotyczące świadczeń wykonywanych w razie ogłoszenia mobilizacji oraz w czasie wojny. Zgodnie z art. 637 ustawy o obronie Ojczyzny osoby podlegające obowiązkowi świadczeń osobistych mogą zostać powołane do wykonywania prac doraźnych na rzecz Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej lub jednostek organizacyjnych realizujących zadania na potrzeby obrony państwa. Czas wykonywania świadczeń osobistych nie może przekraczać jednorazowo siedmiu dni.

Niezależnie od świadczeń osobistych ustawodawca przewidział możliwość zobowiązania przedsiębiorców do świadczeń rzeczowych, polegających na oddaniu do używania posiadanych nieruchomości lub rzeczy ruchomych na potrzeby Sił Zbrojnych albo innych jednostek organizacyjnych wykonujących zadania na potrzeby obrony państwa. Przedmioty świadczeń rzeczowych podlegają zwrotowi po ustaniu potrzeby ich wykorzystania.

Obowiązek wykonania świadczeń osobistych i rzeczowych nakładany jest w drodze decyzji administracyjnej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, na podstawie doraźnie zgłoszonych wniosków składanych m.in. przez szefa wojskowego centrum rekrutacji, kierownika jednostki przewidzianej do militaryzacji, kierownika jednostki organizacyjnej realizującej zadania na potrzeby obrony państwa lub dowódcę jednostki wojskowej. Decyzjom tym nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności, co oznacza obowiązek ich wykonania w terminie w nich wskazanym.

Infrastruktura krytyczna i prawo energetyczne

Szczególne obowiązki publicznoprawne dotyczą przedsiębiorstw zaliczanych do infrastruktury krytycznej. Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym infrastruktura krytyczna obejmuje systemy oraz powiązane ze sobą obiekty, urządzenia i usługi kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli, a także zapewnienia sprawnego funkcjonowania organów administracji publicznej, instytucji i przedsiębiorców. W szczególności dotyczy to m.in. systemów energetycznych, transportowych, teleinformatycznych oraz produkcyjnych.

Zakwalifikowanie przedsiębiorstwa do infrastruktury krytycznej wiąże się z objęciem go szczególnym reżimem prawnym, obejmującym m.in. obowiązki w zakresie zapewnienia ciągłości działania oraz konieczność podporządkowania się poleceniom i decyzjom organów administracji publicznej podejmowanym w sytuacjach zagrożenia. Dla przedsiębiorstw przemysłowych oznacza to realne ryzyko wystąpienia przerw w dostawach energii, ograniczeń w jej poborze lub obowiązku redukcji produkcji, niezależnie od istniejących zobowiązań umownych wobec kontrahentów.

Wnioski i rekomendacje

Postrzeganie Polski jako państwa przyfrontowego oznacza, że przedsiębiorstwa przemysłowe funkcjonują w warunkach podwyższonego ryzyka regulacyjnego. Obowiązujące przepisy przyznają organom władzy publicznej szerokie kompetencje do ingerencji w działalność gospodarczą w imię ochrony bezpieczeństwa narodowego, w szczególności w sytuacjach nadzwyczajnych oraz kryzysowych.

W związku z powyższym zasadne jest, aby przedsiębiorcy prowadzili systematyczny przegląd zawieranych umów, ze szczególnym uwzględnieniem postanowień dotyczących siły wyższej oraz nadzwyczajnej zmiany stosunków, o której mowa w art. 357¹ kodeksu cywilnego. Ponadto przedsiębiorcy powinni na bieżąco analizować ryzyko wydania decyzji administracyjnych mogących ograniczyć zakres prowadzonej działalności, a także uwzględniać regulacje z obszaru obronności i bezpieczeństwa państwa w ramach strategii compliance oraz zarządzania ryzykiem prawnym.