2026 rok zapowiada się przełomowo dla działów HR oraz zarządów firm w Polsce. Tuż przed świętami wielkanocnymi Prezydent podpisał nowelizację ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Nowe przepisy m.in. przyznają PIP uprawnienie do wydawania decyzji administracyjnych stwierdzających istnienie stosunku pracy, gdy współpraca cywilnoprawna lub realizowana w modelu B2B jest faktycznie wykonywana w warunkach właściwych dla stosunku pracy.

Jednocześnie ustawa została skierowana do Trybunału Konstytucyjnego w ramach kontroli następczej. Nie blokuje to jednak jej wejścia w życie, co nastąpi 8 lipca br. Dopiero ewentualne orzeczenie Trybunału może uchylić obowiązywanie tych przepisów. Warto zaznaczyć, że wdrożenie tych zmian jest jednym z tzw. kamieni milowych, od których zależy uruchomienie środków z Krajowego Planu Odbudowy.

Jak nowe przepisy będą funkcjonować w praktyce?

Zmienione regulacje wprowadzają dwuetapowy mechanizm działania organów Państwowej Inspekcji Pracy. W przypadku stwierdzenia naruszeń inspektor pracy w pierwszej kolejności wydaje polecenie usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy lub sposobu wykonywania pracy.

Jeżeli polecenie nie zostanie wykonane, okręgowy inspektor pracy – na podstawie ustaleń dokonanych w toku kontroli – wszczyna postępowanie administracyjne, które w zależności od charakteru sprawy może zakończyć się wydaniem decyzji administracyjnej stwierdzającej istnienie stosunku pracy albo skierowaniem powództwa do sądu pracy.

Możliwość „uporządkowania” relacji istnieje na etapie realizacji polecenia. Jeżeli strony dostosują sposób wykonywania pracy lub zawrą umowę o pracę, a organ uzna to za wystarczające, postępowanie nie będzie kontynuowane.

Ustawodawca przewidział tym samym możliwość dostosowania istniejących relacji cywilnoprawnych do wymogów prawa pracy przed wszczęciem postępowania administracyjnego. Jeżeli jednak wprowadzone zmiany okażą się niewystarczające, sprawa przechodzi do kolejnego etapu, który może zakończyć się wydaniem decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy albo skierowaniem sprawy do sądu.

Zmiana dla pracowników, całego rynku zatrudnienia i sądów

Dla pracowników stwierdzenie istnienia stosunku pracy oznacza objęcie reżimem prawa pracy, w tym w szczególności dostęp do świadczeń z tytułu niezdolności do pracy, urlopu wypoczynkowego, uprawnień związanych z rodzicielstwem oraz ochrony wynikającej z przepisów dotyczących rozwiązania stosunku pracy.

Z perspektywy rynku zmiany te mają na celu wyrównanie warunków konkurencji poprzez ograniczenie sytuacji, w których koszty działalności były obniżane poprzez stosowanie form zatrudnienia nieodpowiadających rzeczywistemu charakterowi pracy.

Nowelizacja wpływa również na rolę sądów pracy. Zarówno pracodawca, jak i pracownik będą mogli wnieść odwołanie od decyzji okręgowego inspektora pracy, w terminie 30 dni od jej doręczenia. Sprawy te mają być rozpoznawane w trybie przyspieszonym, z założeniem zapewnienia szybkiej ochrony praw stron, w tym możliwości udzielenia zabezpieczenia na czas trwania postępowania.

Interpretacje indywidualne i abolicja

Istotną nowością jest także wprowadzenie interpretacji indywidualnych wydawanych przez Państwową Inspekcję Pracy. Dzięki nim pracodawcy będą mogli jeszcze przed kontrolą uzyskać stanowisko organu co do kwalifikacji przedstawionego modelu zatrudnienia. Interpretacje te mogą ograniczać ryzyko sporów w przyszłości, o ile rzeczywisty sposób wykonywania pracy odpowiada opisowi przedstawionemu we wniosku. Jeżeli jednak ich treść wskaże, że dana relacja spełnia przesłanki stosunku pracy, powinno to skłonić do dostosowania modelu zatrudnienia do wymogów prawa pracy.

Przepisy przewidują również okres przejściowy o charakterze „abolicji”. Pracodawcy, którzy przed wejściem w życie nowych regulacji stosowali umowy cywilnoprawne w warunkach odpowiadających stosunkowi pracy, mogą uniknąć odpowiedzialności wykroczeniowej, o której mowa w art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Warunkiem jest dobrowolne doprowadzenie relacji do stanu zgodnego z prawem, w szczególności poprzez zawarcie umowy o pracę, w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie nowelizacji ustawy.

Większa skuteczność kontroli i większe kary

Ustawa przewiduje rozszerzenie współpracy pomiędzy organami państwa, w szczególności poprzez szerszą wymianę informacji pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, Państwową Inspekcją Pracy oraz Krajową Administracją Skarbową. Celem tych zmian jest zwiększenie efektywności analizy ryzyka oraz identyfikacji nieprawidłowości w zakresie zatrudnienia, rozliczeń podatkowych i ubezpieczeniowych. W praktyce oznacza to, że organy kontrolne będą dysponowały szerszym zakresem danych, co zwiększa prawdopodobieństwo wykrycia przypadków, w których sposób wykonywania pracy nie odpowiada przyjętej podstawie prawnej współpracy.

Nowelizacja ustawy o PIP przewiduje również istotne podwyższenie kar za wykroczenia przeciwko prawom pracownika – co do zasady poprzez podwojenie dotychczasowych widełek grzywien. W efekcie maksymalne kary mogą wzrosnąć z 30 000 zł do 60 000 zł, a w niektórych przypadkach z 45 000 zł do 90 000 zł.